Brief aan Koen: Over rouwarbeid in organisaties
- contact564745
- 2 dagen geleden
- 6 minuten om te lezen
Dag Koen,
Je laatste brief bracht me terug naar onze eerdere uitwisseling, waarin ik het begrip New Public Brutalism introduceerde. Jij nam het nu verder mee en plaatste het in een analyse van leiderschap en maatschappelijke morele desoriĆ«ntatie. Terwijl ik je woorden herlees, blijf ik echter bij iets anders haken. Iets wat minder zichtbaar is in politieke analyses, maar wat volgens mij meebepalend is voor hoe organisaties vandaag functioneren: de hoeveelheid rouw die mensen meedragen terwijl ze geacht worden āgewoonā hun werk te doen.
"Iets wat minder zichtbaar is in politieke analyses, maar wat volgens mij meebepalend is voor hoe organisaties vandaag functioneren: de hoeveelheid rouw die mensen meedragen terwijl ze geacht worden āgewoonā hun werk te doen."
Misschien zijn het geen tegengestelde themaās. Misschien is de verharding ook een antwoord op iets wat we collectief onvoldoende erkennen: hoe vermoeiend het is om te leven en te werken met verlies dat niet afgerond raakt.
"Misschien zijn het geen tegengestelde themaās. Misschien is de verharding ook een antwoord op iets wat we collectief onvoldoende erkennen: hoe vermoeiend het is om te leven en te werken met verlies dat niet afgerond raakt."
De voorbije maanden werd ik daar meermaals scherp mee geconfronteerd. Zo was er die directiedag waar iemand te laat aankwam, zichtbaar uitgeput. In de check-in bleek dat hij die ochtend opnieuw had moeten terugkeren naar huis omdat het onder water stond. Zijn partner heeft jong-alzheimer. Een ander lid van het team worstelde met een conflict van de dag ervoor en zei hardop dat ze de laatste maanden minder āspace kon houdenā als leider. Later begreep ik dat haar partner een jaar eerder overleden was. Anderen mensen vertelden me recent dat ze een volwassen kind verloren hadden, en hoe de feestdagen hierdoor extra zwaar waren. Weer anderen getuigden over tinnitus die nooit zwijgt, of over het opnemen van een neefje in het gezin na het overlijden van een broer aan kanker. Recent nog sprak ik iemand wiens moeder euthanasie wil aanvragen, terwijl het volstrekt onduidelijk is of dat wettelijk kan, of het zal plaatsvinden en of de familie er Ć¼berhaupt bij betrokken wordt. De moeder leeft nog. De beslissing is nog niet genomen. En toch is de anticiperende rouw al volop aanwezig. Misschien net daarom zo uitputtend.
Zelf sta ik hier niet buiten. Zoals je weet ben ik mantelzorger voor beide ouders, met gelukkig erg veel steun van mijn broer. Ik draag ook mijn eigen verlieservaringen mee: de scheiding, het gemis van mijn dochter wanneer ze er niet is, die kerstboom die al eind november in huis stond omdat ik dat ene moment met haar niet wilde missen. Mooi en triest tegelijk. Het vraagt energie. Rouwarbeid is vermoeiend. Niet altijd spectaculair vermoeiend, maar vaak sluipend. Het vreet aandacht, geduld en beschikbaarheid.
"Rouwarbeid is vermoeiend. Niet altijd spectaculair vermoeiend, maar vaak sluipend. Het vreet aandacht, geduld en beschikbaarheid."
Sommige van de voorbeelden noemt Professor Manu Keirse levend verlies of chronische rouw. Een concept waar je waarschijnlijk wel vertrouwd mee bent: het dagelijks dragen en integreren van onomkeerbaarheid zonder een duidelijk moment van afscheid. De persoon blijft fysiek of psychologisch aanwezig maar is respectievelijk psychologisch of fysiek afwezig. Er is geen ritueel dat zegt: nu is het voorbij. Het heeft een niet-eindigend karakter. Vaak is er voortdurende ambiguĆÆteit, hoop, twijfel, uitstel. Dat maakt deze vorm van rouw extra zwaar. Je moet telkens opnieuw schakelen tussen wat was, wat is en wat misschien nooit zal zijn.
In organisaties hebben we hier weinig taal voor. Geen rituelen. Geen sociale erkenning. Je mag voor je (schoon)ouders drie dagen afwezig zijn, voor je zus of broer twee (in BelgiĆ«). Voor je beste vriend of buren neem je maar vakantie. En rouw om bijvoorbeeld het verlies van een vertrouwde job door een reorganisatie wordt al helemaal niet erkend. Rouw wordt gezien als iets privĆ©, terwijl de effecten collectief zichtbaar zijn. Mensen raken sneller uitgeput. Leiders voelen dat ze minder āspace kunnen houdenā, maar weten niet goed hoe dat te benoemen zonder het gevoel te hebben te falen.
"In organisaties hebben we hier weinig taal voor. Geen rituelen. Geen sociale erkenning."
Daarbij helpt het niet dat het denken over rouw lang is blijven hangen in het klassieke fasenmodel. Dat model is wetenschappelijk al jaren ontkracht. Rouw verloopt niet lineair, niet in vaste stadia en is niet āafgerondā na verloop van tijd. Wel voor de persoon die sterft. De titel van ons boek āOver Leiderschap. 19 inzichtenā, had ook die knipoog: dat de persoon na het lezen van ons boek dan deels over zijn lijden heen is. Maar zeker bij levend verlies kan de intensiteit van de rouw zelfs toenemen met de jaren. Keirse spreekt daarom bewust over rouwtaken, niet over fasen.
De eerste rouwtaak is het onder ogen zien van de realiteit van het verlies. Erkennen dat iets onomkeerbaar is, ook wanneer het nog niet definitief lijkt. Dat vraagt moed en energie. Voor leiders betekent dit: niet minimaliseren, niet wegkijken, de stilte en de tranen niet vullen, niet meteen perspectief bieden. Er valt niets op te lossen. Erken het verlies. Laat mensen meerdere keren hun verhaal vertellen. Begin niet je eigen verhaal te vertellen.
De tweede rouwtaak is het toelaten van de pijn. Verdriet, boosheid, angst en machteloosheid horen erbij. In organisaties is dat moeilijk. Emoties worden snel gezien als storend. Toch kost het onderdrukken ervan nog meer energie. Rouwarbeid is hier bijzonder vermoeiend, zowel voor wie rouwt als voor wie nabij blijft. Zeg dus niet hoe iemand zich moet voelen, maar luister naar hoe die persoon zich voelt. Dwing hen niet om te praten, sommige mensen hebben gewoon behoefte aan gezelschap.
De derde rouwtaak gaat over aanpassen aan een veranderde werkelijkheid. Rollen, grenzen en verwachtingen verschuiven. Wat vroeger vanzelf ging, vraagt nu afstemming. Dat vraagt gesprekken over haalbaarheid en tempo. Ook dit is rouwarbeid. Denkwerk. Onderhandeling. Bijsturing.
De vierde rouwtaak is opnieuw investeren in het leven en weer leren genieten. Niet door het verlies los te laten, maar door te her-inneren. Door (nieuwe) betekenis toe te laten aan wat gebleven is. Werk kan hier een rol spelen, maar alleen als het menselijk georganiseerd is. Hernieuwde inzet betekent niet dat het zwaarste voorbij is. Heb bijvoorbeeld herinneringsconversaties. Vermijd het thema niet.
Wat het voor leiders extra lastig maakt, is dat rouw vaak reacties oproept waarvoor we weinig woorden hebben. We zeggen dan dingen die goed bedoeld zijn, maar weinig helpen. Zinnen als: āJe moet sterk zijn.ā āHet komt wel goed.ā āJe moet het een plaats geven.ā āAnderen hebben het ook zwaar.ā Of: āProbeer het los te laten.ā Ze sluiten vaak af waar eigenlijk openheid nodig is.
Helpender zijn zinnen die niets oplossen, maar nabij blijven. āIk weet niet goed wat ik moet zeggen, maar ik ben hier.ā āDit lijkt me ontzettend zwaar.ā āWat heb je nu nodig?ā āVertel, hoe kom je je dagen door?ā āJe hoeft dit hier niet alleen te dragen.ā ā Wat voort soort mens was hij of zij? Wat herinner je je het meest?ā Zulke woorden kosten weinig, maar vergen aanwezigheid. En ook dat vraagt energie. Het is vaak geen kwestie van tijd, maar van intenstiteit.
Wat mij hierin raakt, Koen, is hoe sterk rouw leiders confronteert met de grenzen van hun rol. Niet alles kan gedragen, opgelost of gereguleerd worden. Soms is leiderschap niets anders dan aanwezig blijven bij wat onzeker, pijnlijk en onvoltooid is. āCare, if nothing elseā is dan ook niet voor niets ons eerste inzicht in Over Leiderschap. Dat vraagt een ander soort aandacht dan sturen of beslissen. Het vraagt dat je verdraagt dat je minder kunt, dat je soms tekortschiet, en dat dit geen persoonlijk falen is maar een menselijke realiteit.
"Soms is leiderschap niets anders dan aanwezig blijven bij wat onzeker, pijnlijk en onvoltooid is. āCare, if nothing elseā is dan ook niet voor niets ons eerste inzicht in Over Leiderschap."
Dat maakt ook duidelijk hoe belangrijk steun voor leiders zelf is. Want ook zij dragen verlies, twijfel en vermoeidheid mee. Rouwarbeid stopt niet aan de deur van verantwoordelijkheid. Misschien begint zorgzaam leiderschap precies daar waar we erkennen dat niemand voortdurend āspace kan houdenā, en dat het collectief dragen van wat zwaar is minstens even belangrijk is als het goed organiseren van het werk.
Mij lijkt dat ook een vorm van echt bodemwerk.
Hartelijks,
Jesse
Ginkgo biedt incompany programmaās op maat om jouw organisatieontwikkeling Ć©cht te laten werken.
Ben je erbij op de volgende workshop "Leading from the middle"?Ā
Jesse Segers is bijzonder hoogleraar aanĀ de Universiteit van Exeter (VK) en partner van Ginkgo Consulting. Hij helpt leiders en hun organisaties in hun ontwikkeling.
Al 12 jaar schrijven Koen Marichal en Jesse Segers brieven naar elkaar. Soms in gesproken vorm, soms in geschreven vorm. Ongeacht de vorm is het onderwerp altijd leiderschap. In al zijn facetten: van het abstracte naar het concrete en terug. Soms met sterke emoties en soms koel en pragmatisch. En steeds opnieuw zijn ze het erover eens dat ze het niet helemaal eens zullen worden met elkaar. Wat hen bindt is kritisch denken en een passie om hun kennis te delen. In deze nieuwe rubriek tonen zij hun eigen zoektocht, de wrijving en de zijsporen, de aarzelingen en stelligheden. Voor de lezer is het de uitnodiging om hun eigen leiderschapsdenken in vraag te stellen en dialectisch te blijven ontwikkelen.
